مجموعه تاترمحراب جلوگاه جاودانگی هنرمندان اداره تاتر

پژوهشگر : مجید ستایش

تاریخچه مجموعه تئاتر محراب:

ساختمانی که هم‌اینک به‌عنوان “مجموعه تئاتر محراب ” شناخته می‌شود؛ بخشی از مجموعه بنایی است که در سال۱۳۴۶ه.ش به‌عنوان “هنرمندان موسیقی پسران تهران” در تقاطع خیابان ولیعصرکنونی و چهارراه سپه، تأسیس گردید.

این مجموعه ،درسال1352ه.ش باعنوان “کارگاه ساختِ ساز” به مالکیت وزارت فرهنگ و هنر آن زمان درآمد و در سال 1360ه.ش فردی به نام نورالله حسینخانی که به‌عنوان “رئیس اداره تئاتر” کشورمنصوب شده بود؛ تالاراجراهای موسیقایی(سالن اصلی) را ازمجموعه یادشده، جداکرده وبه عنوان یک تالارمستقل برای اجراهای نمایشی ، زیر نظر اداره تئاتر باعنوان “تالارمحراب” فعال نمود .

وی ، نام این تالار را از گروه تئاتری که خود در سال 1358ه.ش تاسیس کرده بود؛انتخاب کرد.

اعضای اصلی گروه مذکور،عبارت بودنداز:کریم اکبری مبارکه،رضابیطرفان ومجیدبهشتی.این گروه تاسال1364ه.ش مشغول فعالیت بود.

در سال تاسیس تالار محراب، نمایش‌های تعزیه در ایام محرم، به‌طور مستمر در حیاط این تالار برگزار می‌شد و در سال۱۳۶۱ه.ش، تالار مزبور ،به‌عنوان پایگاه کانون تئاتر آیینی – سنتی کشور شناخته شد.

دراردیبهشت1361ه.ش که “مرکزهنرهای نمایشی ” تاسیس گردید؛تالارمحراب ، از اداره تاتر، جداشده وبه مرکز مزبور، واگذار شد و در سال بعد، نمایش های کودک و نوجوان، درآن به روی صحنه می رفت.

در سال 1364ه.ش درطبقه زیرین تالاراصلی ،تالاری باعنوان “سالن کوچک ” ساخته و افتتاح گردید.

ازسال 1364 ه.ش ، مجموعه تاتر محراب، به مدت ده سال، محل دائمی کانون تئاتر بانوان کشور شد.در این مدت، علاوه بر اجرای نمایش­های حرفه­ ای،دانشجویان وهنرجویان بسیاری دررشته­ های عروسک گردانی، عروسک سازی، بازیگری و کارگردانی و… دراین مجموعه ،آموزش دیدند.

درسال ۱۳۷۴ه.ش مجموعه تالار محراب ، با عنایت به تاسیس اداره‌ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران ، در سال قبل آن، به این اداره‌ کل واگذار گردید و پس‌از فرایندهای اداری مختلف ،در اسفند همین سال،پست‌های سازمانی “بازیگر” و “کارگردان” – شامل ۷۰ عنوان- نیز به اداره‌ کل یادشده ، واگذار گردید.

مجموعه تالارمحراب ، ازسال­های 1379 تا 1386 ه.ش به علت بازسازی ساختمان ، تعطیل بوده ودراسفندسال 1386 ه.ش با اجرای نمایش”سلیمان نبی (ع)” به نویسندگی وکارگردانی حمیدزاده صفایی- ازهنرمندان رسمی اداره تاترآغاز-بازگشایی می گردد و تا هم اینک به فعالیت خود، ادامه داده‌است .

از کارگردان­ هایی که درطی سال‌ها ،در این مجموعه اجرای نمایش داشته­ اند ؛ می­توان به هنرمندان:حمید لیقوانی ،عباس ظفری،جواد انصافی ، حسن فتحی، محمود عزیزی، مجید مظفری، داود فتحعلی بیگی، اعظم بروجردی،شهره صالحی لرستانی ،حمید زاده صفایی، مهرداد کوروش نیا، سیروس همتی ، مجید ستایش و…اشاره کرد.

از منظر مدیریت مجموعه  تالار محراب ، نیز در طی چهار دهه فعالیت، به‌ترتیب بایستی از: ناصربزرگمهر، اعظم بروجردی، جواد افشین­نژاد، داود فتحعلی بیگی، پرویز شکفته، مازیار قلمی، محسن اکبریان، شهرام نوشیر، حسن نوروزنیا، محمدحسین قائدرحمت، علیرضا فارسی،  ابراهیم گله­ دارزاده و مهرداد کوروش نیا نام برد.

درسال ۱۳۹۹ه.ش ساخت دو سالن دیگر، در کنار سالن اصلی و سالن کوچک این مجموعه ،آغاز گردید و نهایتاً درشانزدهم شهریورسال1400ه.ش سالن‌های اخیر، افتتاح‌شده و یک پلاتونیز به چهار سالن نهایی ،اضافه گردید و سالن اصلی به “سالن استاد جعفر والی” ، سالن کوچک به “سالن استاد جمیله شیخی” تغییر نام داده و دو سالن دیگر نیز به نام های “سالن استاد جمشید لایق” و “سالن استاد هادی اسلامی” و پلاتوی تمرین هم به نام “استاد کریم اکبری مبارکه “مزین گردید.

این مجموعه، علاوه‌بر سالن‌ها و پلاتوی یادشده، دارای نمایشگاه دائمی عکس هنرمندان پیشکسوت اداره تئاتر،روابط‌عمومی با سایت رسمی ،واحد کارشناسی و ارزیابی ،واحد فنی اجرایی، واحد اداری ،حیاط و فضای اجرای محیطی ،کافه و …می‌باشد.

دراین‌میان ، شایسته‌است از تلاش مهرداد کوروش نیا – مدیر مجموعه تئاتر محراب- و همکاران ایشان و حمایت دکتر احد جاودانی – مدیرکل وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران و پشتیبانی مالی دفتر طرح‌های عمرانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یاد شود.

هنرمندان پیشکسوت گزیده شده برای عناوین سالن‌ها و پلاتو :

استاد جعفر والى

متولد:۲۲دی ۱۳۱۲ تهران

فوت: ۲۷آذر۱۳۹۵

تحصيلات: فارغ‏التحصيل هنرهاى دراماتيك ،داراى درجه 1 هنرى

حرفه: بازيگر ، كارگردان ،بنيانگذار گروه «تئاتر شهر»

شروع فعاليت: سال ۱۳۳۸

عمده نمايش‏ها در مقام كارگردانى و بازيگرى: دنيا،پستخانه ،ابراهيم توپچى ،مادمازل ژولى، شنل ، مترسك، محلل ،آى باكلاه آى بى‏كلاه ، اتللو ، امير ارسلان نامدار ، بلبل سرگشته ، چوب بدستهاى ورزيل و…

مراحل استخدامى:

– سال 1339 استخدام در اداره هنرهاى دراماتيك

– پست سازمانى: كارگردان

– سال 1359 بازنشسته

– سنوات خدمت در فرهنگ و هنر: 20 سال

استاد جميله شيخى

متولد: ۱۰اردیبهشت ۱۳۰۹تبريز

فوت:۲خرداد ۱۳۸۰

تحصيلات: ديپلم ، داراى درجه 1 هنرى

شروع فعاليت: سال 1336 بازى در نمايش پدر

عمده نمايش‏ها در مقام بازيگرى: آندورا، ويلاى يوكا، مرغ دريايى،ملاقات بابانوى سالخورده،گل ياس و خواستگارى، دكتر فاستوس و…

مراحل استخدامى:

– دهه 30 استخدام در اداره هنرهاى دراماتيك-عضوهسته اولیه ادره هنرهای دراماتیک

– پست سازمانى: بازيگر

– سال 1358 بازنشسته

– سنوات خدمت در فرهنگ و هنر: 30 سال

استادجمشيد لايق

متولد: 30اسفند1310]سال کبیسه[ تهران

فوت: 21آبان1388

تحصيلات: فارغ‏التحصيل رشته دراماتورى(كارگردانى) زير نظر پروفسور ديويد سن در سال 1353 ، فارغ‏التحصيل رشته تئاتر از دانشكده هنرهاى زيبا ،داراى درجه 1 هنرى

حرفه: بازيگر ،كارگردان ، مدرس تئاتر ، پژوهشگر

شروع فعاليت: سال 1332 همكارى با شاهين سركيسيان

عمده نمايش‏ها: سلطان مار ،بلبل سرگشته ، اسكوريال شاه ،پستخانه ، خانه سالمندان ،محاق ، غروب در ديارى غريب ، قصه ماه پنهان ، مرگ در پاييز ، مسافران ، افعى طلايى ، تولد ، اديپوس ، باغ آلبالو ، آلونك ، آوازهاى شب ، بامها و زير بامها و…

مراحل استخدامى:

– سال 1330 استخدام در فرهنگ و هنر

– سال 1336 انتقال به اداره هنرهاى دراماتيك

– پست سازمانى: كارگردان

– سال 1360 بازنشسته

– سنوات خدمت در فرهنگ و هنر: 30 سال

 استاد هادى اسلامى

نام اصلی: هادى مرادی اسلامى

متولد: ۱۷آبان 1318تهران

فوت: ۷مرداد ۱۳۷۲

تحصيلات: فارغ‏التحصيل رشته تئاتر از هنرهاى دراماتيك

حرفه: كارگردان ، بازيگر ،نمايشنامه‏نويس ، سرپرست گروه تئاتر هنر ملى 2

شروع فعاليت: سال 1342

عمده نمايش‏ها در مقام بازيگرى، كارگردانى و نمايشنامه‏نويسى: سرباز لاف‏زن، حسن سنتورى، خر با بار نمك ، زير گذر لوطى صالح ، روسرى قرمز ،محراب ، سنگ و سرنا ،سگى در خرمن‏جا، استر ، شاه مى‏ميرد ، حاكم يك شبه ، پرومته ،اگر غم لشكر انگيزد ،غريب ، در سوگ حقيقت ، گوركن و…

مراحل استخدامى:

– سال 1348 استخدام در اداره تئاتر با پست سازمانى بازيگر

– سال 1372 بدليل فوت نامبرده و برقراى حقوق براى رفاه خانواده، ايشان را بازنشسته کردند.

– سنوات خدمت در اداره تئاتر: 23 سال

استاد كريم اكبرى مباركه

متولد: ۱۶خرداد ۱۳۳۲ تهران

فوت:۸آبان ۱۳۹۹

تحصيلات: فارغ‏التحصيل تئاتر از دانشكده هنرهاى زيبا (دانشگاه تهران) در سال 1364- داراى درجه 2 هنرى

حرفه: بازيگر،كارگردان، نمايشنامه‏نويس،معاون اداره تئاتر در دهه ۶۰،داور جشنواره‏هاى مختلف تئاترى.

شروع فعاليت: سال 1347 در كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان ،سال 1352 عضو گروه كوچ ، مؤسس گروه محراب به همراه نوراله حسين‏خانى در سال 1359.

عمده نمايش‏ها در مقام بازيگرى، كارگردانى و نمايشنامه‏نويسى: پهلوان اكبر مى‏ميرد، نقالدى، چوب به دست‏هاى ورزيل، بيا تا گل برافشانيم ، مرگ يزدگرد، در اعماق ، پرورشگاه ، در حضور باد، در ساحل،    آسيد كاظم ، روباه و خروس، فسقلى و گربه سياه حقه‏باز و …

مراحل استخدامى:

ـ سال 1359 استخدام در آموزش و پرورش با پست سازمانى امور تربيتى

ـ سال 1367 انتقال به اداره تئاتر با پست سازمانى بازيگر

– سال 1387 بازنشسته

ـ سنوات خدمت: 30سال

ارتباط اداره تئاتر با مجموعه تئاتر محراب :

مجموعه تئاتر محراب ،تنها مکان حرفه­ای کشور می­باشد که زیر نظر اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران می­باشد.پست های سازمانی “بازیگر” و” کارگردان” نیز  پست های رسمی اداره کل ارشاد استان تهران می­باشند که به پست های ستاره دار تبدیل شده اند.(پست های ستاره دار به پستهایی اطلاق میشود که پس از بازنشستگی یافوت هنرمند،این پست ها ،به طور خود به خود حذف می شود و دیگر به هیچ فرددیگری واگذار نمی گردد).

از طرفی درسال 1373ه.ش ادره کل ارشاداستان تهران تاسیس شد و پست های بازیگرو کارگردان رسما دراسفند1374به این اداره کل وارگذارگردید.لذا این پست ها تاقبل ازاسفند1374متعلق به وزارت ارشادوبعدازآن به لحاظ  چارت سازمانی متعلق به اداره کل ارشادتهران می باشدو هنرمندان آن نیزبه تبع زیرمجموعه این اداره کل قرارگرفتند.

هنرمندان باقی مانده اداره تئاتر، قبل از منحل شدن به تنها مکان هنری و حرفه­ای کشور مجموعه تئاتر محراب که زیرمجموعه اداره کل ارشاد استان تهران می­ باشند، منتقل شدند.این افرادشامل :حسن زارعی ، رحیم نوروزی ، شهرام نوشیر ، مجید ستایش.

بنابراین با توجه به اینکه هنرمندان زیادی در اداره تئاتر بازنشسته شدند و عمر طلایی خود را صرف تئاتر نمودند وهمچنین زیر مجموعه اداره کل ارشاد استان تهران بودند، مجموعه تئاتر محراب به پاس قدردانی،میراث دار هنرمندان اداره تئاتر می­باشد تا نام و یاد هنرمندان اداره تئاتر را برای نسل آینده زنده نگه دارد و به دست فراموشی سپرده نشود.علاوه براین، تعدادی ازعکسهای نمایشهای هنرمندان اداره تاتر توسط مجیدستایش و مهردادکوروش نیا، جمع آوری گردیدکه در مجموعه تاتر محراب ، به صورت نمایشگاه دایمی به یادگارگذاشته شده است.

تاریخچه اداره تئاتر:

اداره برنامه­ ریزی وتولیدتاترحرفه ای{اداره تئاتر} در سال 1336 ه.ش با عنوان “اداره هنرهای دراماتیک” و با ریاست دکتر مهدی فروغ در حد فاصل میدان بهارستان چهار راه مخبرالدوله تاسیس شد وزنده یاد استاد جمشید مشایخی بازیگر پیشکسوت تئاتر، سینما و تلویزیون به عنوان نخستین کارمند و هنرمند این اداره استخدام شد.

در سال 1343 ه.ش اداره هنرهای دراماتیک به دو بخش دانشکده هنرهای دراماتیک به ریاست دکتر مهدی فروغ و اداره تئاتر به ریاست عظمت ژانتی در مکان چهارراه آب سردار نرسیده به میدان شهدا دو ساختمان در مجاور هم و با تشکیلات اداری مشغول به کار شدند.

در سال 1347 ه.ش اداره تئاتر به میدان فردوسی ، خیابان پارس انتقال یافت.

در سال 1384 ه.ش ساختمان مزبور از حالت استیجاری درآمد و خریداری گردید.

در سال 1390 ه.ش این ساختمان به دلیل ساخت و ساز، به میدان فردوسی خیابان فرصت کوچه محمدآقا انتقال و ساختمانی اجاره گردید.

در سال 1398 ه.ش اداره تئاتر، به خیابان هانری کُربن کوچه مهبد، ساختمان جشنواره وابسته به مجموعه مرکزهنرهای نمایشی منتقل شد و در نهایت در 4 مرداد 1399،این اداره منحل شد.

هنرمندانی که با پست های سازمانی “بازیگر” و “کارگردان” ازاداره تئاتر،بازنشسته شدند:

فرشيد ابراهيميان ، داريوش ارجمند، ابراهيم آبادى، سعيد امير سليمانى، عزت‏اله انتظامى ، فيروز بهجت محمدى ،رشيد بهنام فراز،عنايت‏اله بخشى ،نصرت پرتوى ،آتش تقى‏پور،معصومه تقى‏پور حمامى ،امين تارخ، محمد على جعفرى،محسن جابرى ، على‏محمد جعفرى دارنجانى ،عباس جوانمرد،مهر آزاد جوهرى ،داود جعفرزاده گيرى سفلى،نادره اسپیلی حسنى ،صدرالدين حجازى دهاقانى ،اكبر حسنى‏راد،مرتضى حاج محمدى، عليرضا خمسه نيا،ركن‏الدين خسروى ،فخرى خوروش ، سروش خليلى ،اسماعيل داورفر ،على‏اصغر ريسه،محمود رهبرعربانى ،على‏اكبر زنجانپور، نصرت‏اله زمانپور،حسن زندى آتشبار،سهراب سليمى،اسماعيل سلطانيان ،حسين سحرخيز قاسم فر،صديقه سيف‏الهى فخر،هرمز سيرتى،عنايت‏اله شفيعى،فريدون شهبانى نورى ، جمشيد شاه محمدى موسوى ،محمود شهيدى انورى ، جميله شيخى ،خسرو شكيبايى ،فرامرز صديقى ،حمداله طاعتى كورائيم ،حسينعلى طباطبائى شفايى ، رقيه فخرالملوك توكلى ،فريماه فرجامى ،پرويز فنى‏زاده ،جليل فرجاد،عسگر قدس ،اختر كريمى زند ،رضا كرم‏رضايى ،حسين كسبيان، جمشيد لايق،آزيتا لاچينى ،غلامحسين لطفى ،حميد ليقوانى ،عباس قلى مغفوريان ،جمشيد ملك‏پور،شهلا ميربختيار ،هادى مرزبان،هادى مرادى اسلامى ،محمد مطيع ، مجيد مظفرى افشارى ،مريم معترف ،على‏اكبر محمودزاده گرجستانى،حميد مظفرى ،جمشيد مشايخى ،خليل موحد ديلمقانى ،محمدحسين مسرورى، خليل موسوى ،فاطمه مرموزنيا، اسماعيل محرابى ،عباس محبوب ،مهين نيك طبع،غلامعلى نبى‏پور، قاسم خليلى،محمدتقى نيك اخلاق ، لقمان نظيرى ، محسن نعمان‏فر،على نصيريان ، جعفر والى ،هرمز هدايت،محمود هنديانى ،خسرو يكه شجاع‏زاده ، فرنوش آل‏احمد ،حسين احمدى‏نسب ،جمشيد اسماعيل‏خانى ،شهلا اكبرپورمقدم،عبدالغفور امانى ،نسترن بوساك،حسن پورشيرازى ،قاسم پاكرو ،پرويز پورحسينى ،گوهر خيرانديش ،بمانى دلدار گلچين،فريده دژكامه ،نادر رجب‏پور ، سهيلا رضوى،اكبر رحمتى، پرويز زاهدى،قاسم زارع زاغه ،جمال ستوده‏نياكرانى ، محمود صحرايى ،حسن طهمورث‏نيا ،نصرت‏اله طاهرى‏شعاع ،شهين عليزاده ،اصغر فريدى‏ماسوله ،حسين فاضلى ،كامرانعلى فيوضات ،فردوس كاويانى كوثرخيزى ،فرزانه كابلى، پروين كوشيار ،پوراندخت مهيمن ،عزت‏اله مهرآوران ،سعيد نورالهى كليان ،مجتبى ياسينى ،مرتضى يوسف‏دوست ،سيد يونس آبسالان،محمود اختيار،كريم اكبرى مباركه،على اميدوار،محمد احمدى(باغ ابريشمى)،محمد اسدى،محمد رسول بزرگمهر،خسرو به‏آئين ، پرويز پرستويى، محمدتقى تقى‏نژاد ، ابوالقاسم جلالى، حبيب دهقان‏نسب،عليرضا درويش‏نژاد،حميد زاده صفايى ،محمدحسين زارعى‏فرد،رضا سعيدى،پرويز سنگ‏ سهيل،فاطمه شاكرى،مهدى صباغى ابرده،قدرت‏اله صالحى،احمد علامه‏دهر،حسين عاطفى، داود فتحعلى‏بيگى،نصراله قادرى،معصومه قريب‏نواز قلعه‏جوقى،محمود كريم‏پور پريستى،شهربانو كنگى،رضا كريمى عراقى ،مهرانه مهين‏ترابى ، محمد يگانه، غلامحسين عزيز صلاح بروجردى (دکراتور) ، صابر عناصری(معاون اداره تاتر).

هنرمندانی که با پست های سازمانی “بازیگر” و “کارگردان” مشغول به کارند:

حسن زارعى ، شهرام نوشیر،عبدالرحيم نوروزى و مجيد ستايش.

نمایشگاه عکسهای دائمی بیانگر عملکرد هنرمندان اداره تئاتر در بیش از نیم قرن فعالیت تئاتری است که هم اکنون درسالنها ولابی مجموعه تاتر محراب ،به یادگار نصب شده است.

امیداست که نسل آینده برای رسیدن به هنرناب تاتر(هنرششم)،هنرمندان نسل گذشته را الگوی خود قرارداده و این مسیر ارجمند را با تلاش متمادی و دانش بسیار، طی نمایند.

پژوهشگر: مجیدستایش – دی1400